Leden login

Wachtwoord vergeten?

Om uw wachtwoord te herstellen. Klik hier.

Nog geen lid?

Meld u nu aan!

Wilt u meer informatie over een lidmaatschap bij de Commerciële Club Twente? Klik hier om uw interesse online aan ons door te geven.

Synagoge Enschede: een “Huis dat Verbindt” en waar debat mogelijk is

Geschreven door: Hans Lammerts van Bueren

Geschiedenis van de joodse gemeente

Vanaf het eind van de 18e eeuw wonen er in Enschede permanent joden. Hun aantal is gering en de diensten worden in een particulier huis in de Achterstraat gehouden. Rond 1834 bestaat de joodse gemeenschap uit 73 personen. Zij mogen dan met financiële steun van niet-joodse bewoners een synagoge bouwen. Deze synagoge bestaat slechts kort en brandt volledig af tijdens de grote stadsbrand van Enschede in 1862. Ruim 3 jaar na de brand wordt op 1 september 1865 de nieuw gebouwde sjoel ingewijd. Dit gebouw, ook aan de Achterstraat (heet nu Stadsgravenstraat), is aan het eind van de 19e eeuw eigenlijk al weer te klein. Eind 1928 kan de huidige synagoge aan de Prinsestraat in gebruik genomen worden. Het is het begin van de gouden tijd van de joodse gemeente in Enschede, er staan op dat moment 911 belastingplichtigen ingeschreven. Deze gouden tijd duurt maar kort. Tijdens de Tweede Wereldoorlog staan er volgens de Duitsers per 1 oktober 1941 meer dan 1400 joden in de burgerlijke stand van Enschede geregistreerd. Hieronder vallen ook joodse vluchtelingen uit Duitsland en joden die uit de Randstad naar Oost-Nederland zijn gevlucht. De synagoge blijft in de Tweede Wereldoorlog vrijwel onbeschadigd, maar de belangrijkste voorwerpen zoals de gebedsrollen en de chanoekia zijn ‘ondergedoken’ geweest. De joodse inwoners van Enschede lijken de Holocaust beter te hebben overleefd dan joden uit andere delen van Nederland. Vooral de onderduikorganisatie van dominee Overduin heeft veel joden het leven gered. Toch heeft de genocide bij de Enschedese joodse gemeenschap hard toegeslagen. Na de oorlog zijn er nog maar 450 Enschedese joden over, vaak zonder een dak boven hun hoofd en geen cent op zak. Door vergrijzing, verhuizing en emigratie bestaat de joodse Enschedese gemeente in het begin van de jaren tachtig uit ongeveer 125 personen. De 1e generatie joden was verbitterd na de oorlog en wilde zich nergens meer laten registreren. De 2e generatie joden werd opgevoed met dit idee. Pas de 3e generatie joden bracht verandering. Zij waren onbevangen, nieuwsgierig en sloegen een brug naar de weinige joden van de 1e generatie die nog leefden. Omdat ook in Almelo en Hengelo het ledental terugloopt komt op 1 juni 2006 de NIG – Twente tot stand. De fusie tussen deze drie afzonderlijke Nederlands Israëlitische Gemeenten kwam daarmee op een gezamenlijk ledental van 125 personen, een aantal dat op dit moment door remigratie, de mooie gerestaureerde synagoge en de aanwezigheid van een eigen rabbijn, langzaam weer wat groeit. Maar aan het begin van de 21e eeuw blijkt de Tweede Wereldoorlog toch de oorzaak te zijn geweest van het einde van het joodse leven in veel landen.

Zo word je geboren, en zo ga je dood

De CCTers kijken hun ogen uit wanneer ze onder leiding van Rachel Denneboom, eigenaar van reclamebureau Yakov en historicus Frank van Zuijlen in twee groepen door de joodse synagoge worden geleid. De vrouwen mogen de synagoge zonder hoofdbedekking betreden, de mannen moeten een keppeltje dragen. “Het doel van de keppel is dat mannen tastbaar beseffen dat er altijd iets hogers is dan zijzelf. Het herinnert de mannen eraan dat zij het verbond met God in stand moeten houden”, verklaart Rachel lachend. “Dat laatste hebben vrouwen van nature, daar hoeven vrouwen minder moeite voor te doen ten opzichte van God”, voegt ze er fijntjes aan toe, “toch dragen veel orthodoxe vrouwen een pruik en/of een hoed als zij naar de sjoel gaan”. In zowel de grote als de kleine sjoel zitten mannen en vrouwen gescheiden van elkaar. “Zodat de mannen niet afgeleid worden en zich volledig op de dienst kunnen concentreren”, vertelt Rachel. De niet-joodse architect Karel de Bazel ontwierp de synagoge. Na restauratie maakt de in april 2004 heropende synagoge nog steeds een verpletterende indruk. Het gebouw is prachtig, vooral de grote sjoel is een plaatje waarbij de gebrandschilderde ramen, de afbeeldingen op de muren, de Heilige Ark, de koepel en de aan twaalf kabels opgehangen grote kroonluchter verbeeldend verhalen van de joodse symboliek rondom de Heilige Ark. “De joodse geloofsleer kent veel ge- en verboden, 613 om precies te zijn”, zegt Rachel. “Synagoge Enschede is een huis dat verbindt en waar discussie en debat tussen mensen met verschillende godsdienstige, maatschappelijke, culturele en politieke achtergronden mogelijk is, maar de 613 geboden zijn onze leefregels die er voor zorgen dat er niets zal veranderen. Joden prediken geen assimilatie maar willen puur blijven. Wij zeggen “zo word je geboren, en zo ga je dood”. Het Jodendom is een liberale godsdienst met vrijheid voor anderen, maar is geen godsdienst van bekeren. Een niet-jood zal slechts via een lang en uiterst moeizaam traject joods kunnen worden, maar ben je jood dan blijf je jood, want zo word je geboren en zo ga je dood”. Het bezoek maakt indruk op de CCTers. Indruk, maar wekt ook bewondering. Misschien dat laatste nog wel het meest want het is maar een kleine joodse gemeenschap die zich gezamenlijk sterk maakt voor haar eigen identiteit en daarvoor met slechts een handjevol mensen een krachtsinspanning levert van formaat. Deze mensen verdienen mijn respect, want hoeveel volken op deze aarde zijn er die hun eigen identiteit zo goed bewaken dat ze vanuit de grond van hun hart oprecht kunnen zeggen: “zo word je geboren, en zo ga je dood”.

Inloggen

Inlognaam *
Wachtwoord *
Deel deze pagina via: